Tiết thanh minh, năm 1984
Tráng A Đụi có cái ống đựng điếu cày từ đuôi đạn pháo màu nâu, nặng 12 cân. Cái ống ấy, anh nhặt được trong hầm đá trên cao điểm 685 hơn mười năm trước - di vật còn sót lại của cuộc chiến chống Trung Quốc xâm lược biên giới suốt 10 năm trên đất Thanh Thủy, Vị Xuyên này.Cái ống ấy, từng có người gạ trả một triệu đồng, nhưng anh không bán.
Ký ức tuổi thơ Đụi không bắt đầu từ Nậm Ngặt quê anh. Từ lúc biết nhớ, Đụi đã ở Bắc Mê, cách Nậm Ngặt tới ba ngày đi đường. Cả bản đã phải sơ tán đến đấy để tránh đạn pháo Trung Quốc. Những hôm trời trong, cậu bé cứ nghển cổ trông về hướng Bắc, nghe tiếng ùng oằng như sấm rền ở phía đường biên. Mẹ anh chỉ nói ngắn gọn "đang đánh nhau, có bắn pháo" rồi cấm chỉ ra ngoài. Nhìn xung quanh, Đụi thấy mấy nhà cũng chạy ra cửa, đứng trông về hướng Bắc.
![]() |
| Vài năm sau, cách chỗ nhặt được vỏ đạn ấy không xa, Đụi tìm thấy 5 bộ hài cốt liệt sĩ. |
Rạng sáng hôm ấy, bản Nậm Ngặt nằm cách đường biên nửa cây số đang say ngủ, Đầu tháng ba Âm lịch, trời còn se lạnh. Những nóc nhà người Dao chụm vào nhau, chìm trong sương núi. Tối hôm trước, vợ ông Bàn đã ngâm gạo nếp, nhốt sẵn gà để hôm sau đồ xôi ngũ sắc cúng ông bà ngày Tết thanh minh.
Một cơn mưa đạn pháo từ bên kia biên giới Trung Quốc nã sang.
Cả làng hô nhau dậy, tiếng thét, tiếng khóc râm ran lẫn tiếng pháo. Ông Bàn, cha nuôi Đụi vội đưa cả nhà xuống hầm trú ẩn. Cái hầm chữ A, trần bằng gỗ, nóc phủ cành cây, ông đào từ mấy năm trước. Miệng hầm nằm ở chỗ cao, mà đất dốc theo hướng Bắc – Nam nên miệng hầm quay về phía Bắc.
| Vỏ đạn Đụi nhặt được |
Sơ đồ giản lược đất liền của quỹ OpenStreetMap (Anh); chỉ mang tính minh họa vị trí. Các bài báo được chụp từ báo Nhân Dân từ 1979-1981
Rền rĩ suốt một ngày trời, đến tối, địch nghỉ bắn. Ông Bàn – khi ấy là chủ nhiệm HXT hô dân làng sơ tán. Cả thôn mò mẫm trong đêm, không dám thắp lửa vì sợ pháo lại nện xuống. Họ trú trong vách đá Ẻ Bang ngay sau cao điểm 468.


